De glijdende verkiezingen in Congo

“Laissons nous marier nos idées”. Het is geen dichtregel, maar een uitnodiging tot vergadering om onze onenigheden uit te praten. Met deze woorden, veelgehoord in Congo, verleidde één van de partners waar we mee samenwerken me tot een gesprek tijdens een terreinbezoek. Het liep er niet zo goed en ik was voordien van plan mijn ongenoegen over de gang van zaken eens grondig uit de doeken te doen. Maar dan werd ik getrakteerd op zo’n stukje poezië.

De Congolezen zijn de meesters van het eufemisme. Eén van de absolute toppers in het genre is ongetwijfeld “mon deuxième bureau” of de variant “mon troisième bureau”. Vraag eens op café waarom iemand drie telefoons meesleept. De eigenaar wijst ze dan doodleuk aan: “premier bureau”, “deuxième bureau” en “troisième bureau”. Premier bureau is de telefoon voor het werk en normaal privegebruik. Deuxième bureau is na een beetje doorvragen die voor contact met de minnares. En troisième bureau? Juist… Voor de tweede minnares. Zo’n boeiend liefdesleven? Het kan zijn. Of het is gewoon een humoristische manier om duidelijk te maken dat je je best met je eigen zaken bemoeit.

Eufemismen dienen natuurlijk om een ongemakkelijke werkelijkheid te verbloemen. Ze kunnen sociaal geladen momenten ontmijnen. Maar dat neemt de feiten erachter niet weg. Een moeilijke vergadering werd er niet makkelijker op na die lieve uitnodiging om onze ideeën te doen trouwen. En er zit vast ergens een vrouw die niet tevreden is met zo’n resem gsm’s.

“Glissement”

In de grotere orde der dingen is dit allemaal behoorlijk onschuldig. Nu is er in het genre een instant-klassieker in de maak: “le glissement” . Het komt van “glissement du calendrier”. En die kalender, dat is de verkiezingskalender die afglijdt. In november van dit jaar moeten er nieuwe verkiezingen komen. Het mandaat van huidig president Joseph Kabila loopt in december definitief af. Volgens de grondwet mag hij zich niet meer kandidaat stellen voor een derde mandaat.

Het wordt steeds duidelijker dat hem dat niet zint. Subtiel komen er geluiden uit Kinshasa dat het praktisch niet meer haalbaar zal zijn om in het grote land verkiezingen te organiseren. Daardoor begon de deadline, tja, te glijden… Alsof men niet reeds sinds 2011 weet dat er in 2016 nieuwe verkiezingen moeten komen. Een recent interview in Jeune Afrique met een voormalig Congolees minister van Buitenlandse Zaken doet meer dan suggereren dat men niet zinnens is de deadline te halen. De aangehaalde moeilijkheden om de verkiezingen te organiseren zijn verre van nieuw: de duizenden Congolezen in het buitenland, de verkiezingsfiches en een gebrek aan middelen.

Zelf was ik erbij tijdens die vorige verkiezingen in 2011 als observator. We stelden talloze onregelmatigheden vast. Naar schatting meer dan een miljoen stemmen ging verloren. De onderhuidse woede op dat moment was angstaanjagend. Om God weet welke reden ontaardde die op dat moment niet tot grootschalige rellen en protesten. Maar dat betekent niet dat de woede verdwenen is.

In september 2014 deed Kabila een ietwat klunzige poging om de grondwet aan te passen. Die mislukte. In januari 2015 probeerde hij de kieswet aan te passen, maar onder massaal protest mislukte ook deze poging. Ik dacht dat we het toen wel gehad hadden. Er was echter nog één onduidelijkheid. Wat zou er gebeuren indien de deadline niet gehaald wordt? Vorige maand besliste het Congolees Grondwettelijk hof dat in dat geval huidig president Kabila aan de macht blijft tot er verkiezingen plaatsvinden. Daarmee is plotseling is alle druk om tijdig verkiezingen te houden verdwenen.

Dat er van uitstel afstel dreigt te komen, toont ook de rechtszaak tegen provinciegouverneur Moïse Katumbi. Vorige maand stelde hij zich kandidaat voor het presidentschap. Prompt werd er een onderzoek geopend wegens het ronselen van huurlingen. Waarnemers omschrijven die als politiek gemotiveerd. Katumbi verliet het land om medische verzorging te krijgen, maar werd deze week in Congo veroordeeld tot drie jaar en een boete van één miljoen dollar. Er vonden al relletjes plaats tussen zijn aanhangers en de politie.

Afglijden naar chaos?

Zelf ben ik ontzettend bezorgd over de situatie. De context is anders, maar wat er gebeurt associeer ik met wat er gebeurde in buurland Burundi. Tot voor kort gold dat land als een stabiele factor in de regio. Tot het Grondwettelijk Hof de grondwet op zo’n manier interpreteerde dat zetelend president Nkurunziza zich alsnog kandidaat kon stellen voor een derde mandaat. De protesten waren massaal. Burundi bevindt zich vandaag in een regelrechte chaos, met alle gevolgen van dien voor de bevolking.

Maar het is niet alleen die omstreden rol van het Grondwettelijk Hof in Congo die aan Burundi doet denken. In beide landen zagen we de afgelopen tijd de bewegingsruimte voor middenveld en media afnemen. Er valt veel te zeggen over Congo, maar tot voor kort kon je er zeggen wat je wilde zonder je veel zorgen te moeten maken. Dat is niet meer het geval.

Het is dan ook bijzonder verontrustend dat er zo weinig internationale reacties komen op de evoluties in Congo. De term “le glissement” lijkt een poging om de boodschap te verzachten. Maar met al hun humor en diplomatieke subtiliteit moeten we de bevolking van Congo niet onderschatten. De meesters van het eufemisme zullen snel de ware toedracht van “le glissement” ontdekken. De onvrede bij de bevolking is groot. Wat als de verkiezingen niet zoals gepland plaatsvinden? Wat als er niet snel geld en een politiek compromis gevonden wordt om de periode tussen de grondwettelijke deadline en het finaliseren van de kiesfiches te overbruggen? Dan is de kans reëel dat in Kinshasa en andere grootsteden in Congo hevige onlusten uitbreken. Ik houd mijn hart van voor wat er dan kan gebeuren.

prev
next